झारखंडवरील तीव्र कमी दाबाचे क्षेत्र (Depression) पुढील १२ तासांत क्षीण होणार; माध्यमांतील ‘२७ जिल्ह्यांत जोरदार पाऊस’ या वृत्ताला IMD च्या विभागनिहाय इशाऱ्यांचा पूर्ण आधार नाही

विजय गायकवाड / कृषी पर्व

झारखंडवरील तीव्र कमी दाबाचे क्षेत्र (Depression) पुढील १२ तासांत क्षीण होणार; माध्यमांतील ‘२७ जिल्ह्यांत जोरदार पाऊस’ हा आकडा IMD चा नसून माणिकराव खुळे यांच्या विश्लेषणातील — आणि नाशिक, पुणे, सातारा, सांगली, कोल्हापूर व छ. संभाजीनगर या सहा जिल्ह्यांवर दोन तज्ज्ञांमध्ये थेट मतभेद

भारतीय हवामान विभागाने (IMD) १४ ऑगस्ट २०२६ रोजी दुपारी १.१० वाजता प्रसिद्ध केलेल्या पत्रकानुसार, पुढील सात दिवसांत महाराष्ट्रातील पावसाचे वितरण अत्यंत विषम राहणार आहे. कोकण-गोवा विभागात १४ ते २० ऑगस्ट या संपूर्ण कालावधीत बऱ्यापैकी व्यापक ते व्यापक पाऊस अपेक्षित आहे, तर मराठवाड्यासाठी याच सात दिवसांत केवळ तुरळक ते विखुरलेला पाऊस नोंदवला गेला असून, जोरदार पावसाचा एकही इशारा नाही.

महत्त्वाची दुरुस्ती नोंदवणे आवश्यक आहे — काही माध्यमांनी बंगालच्या उपसागरातील प्रणाली “अधिक तीव्र झाली आहे” असे म्हटले आहे. IMD च्या प्राथमिक पत्रकानुसार वस्तुस्थिती उलट आहे: १३ ऑगस्टला पश्चिम बंगालच्या किनारपट्टीवर असलेले तीव्र कमी दाबाचे क्षेत्र आज सकाळी ८.३० वाजता झारखंड व लगतच्या गंगीय पश्चिम बंगालवर केंद्रित होते आणि पुढील १२ तासांत ते क्षीण होऊन सुस्पष्ट कमी दाबाच्या क्षेत्रात रूपांतरित होण्याची दाट शक्यता आहे. म्हणजेच ही प्रणाली महाराष्ट्राकडे सरकत नसून, झारखंड-उत्तर छत्तीसगडमार्गे पश्चिम-वायव्येकडे जात दुर्बल होत आहे.

दुसरी नोंद अधिक महत्त्वाची आहे. गेल्या दोन दिवसांत ‘२७ जिल्ह्यांत जोरदार पाऊस’ हा आकडा अनेक ठिकाणी IMD चा अधिकृत इशारा असल्यासारखा वापरला गेला. तो आकडा IMD च्या कोणत्याही पत्रकात नाही. तो निवृत्त हवामानशास्त्रज्ञ माणिकराव खुळे यांनी १३ ऑगस्ट रोजी प्रसिद्ध केलेल्या स्वतंत्र विश्लेषणातील आहे. त्याच विश्लेषणातील जिल्ह्यांची यादी, आणि “एकमेकांविरुद्ध वाहणारे वारे” असलेल्या नंदुरबार-धुळे-जळगाव-अमरावती-नागपूर-गोंदिया या जिल्ह्यांची यादीही, संदर्भाशिवाय पुढे फिरत राहिली. तज्ज्ञांचे स्वतंत्र विश्लेषण आणि IMD चा अधिकृत इशारा या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत; दोन्हींचे मूल्य आहे, पण त्या एकमेकांच्या जागी वापरता येत नाहीत.

१. सद्यस्थिती — गेल्या २४ तासांतील पाऊस

(१३ ऑगस्ट सकाळी ८.३० ते १४ ऑगस्ट सकाळी ८.३०)

महाराष्ट्रातील ७ सेंमीवरील नोंदी:

विभाग	स्थानक	पाऊस (सेंमी)
कोकण	मुरबाड (ठाणे)	८
मध्य महाराष्ट्र	महाबळेश्वर (सातारा)	७
विदर्भ	७ सेंमीवरील नोंद नाही	—
मराठवाडा	७ सेंमीवरील नोंद नाही	—

IMD ने कोकण व मध्य महाराष्ट्र या दोन्ही विभागांचा समावेश देशपातळीवरील जोरदार पाऊस (७–११ सेंमी) या श्रेणीत केला आहे. मात्र संपूर्ण राज्यात ७ सेंमीचा टप्पा ओलांडणारी केवळ दोनच स्थानके आहेत — आणि दोन्ही घाटमाथ्यावरील. विदर्भ आणि मराठवाड्यातून एकही नोंद या यादीत नाही.

देशपातळीवरील तुलना — अतिजोरदार पाऊस (१२–२० सेंमी) छत्तीसगड, तामिळनाडू, पूर्व उत्तर प्रदेश, ओडिशा, झारखंड व बिहारमध्ये नोंदवला गेला. सर्वाधिक पाऊस बलरामपूर (छत्तीसगड) आणि लाठकटा (ओडिशा) येथे प्रत्येकी १८ सेंमी. या आकड्यांशी तुलना केल्यास महाराष्ट्रातील आजची स्थिती तुलनेने संयत आहे, हे स्पष्ट होते.

२. सक्रिय हवामान प्रणाली

IMD च्या पत्रकानुसार आज खालील प्रणाली कार्यरत आहेत:

तीव्र कमी दाबाचे क्षेत्र (Depression): झारखंड व लगतच्या गंगीय पश्चिम बंगालवर, सकाळी ८.३० वाजता. झारखंड व उत्तर छत्तीसगडमार्गे पश्चिम-वायव्येकडे सरकत पुढील १२ तासांत क्षीण होणार.
मान्सूनचा आस: पश्चिम टोक सरासरी स्थानाच्या उत्तरेला, तर पूर्व टोक सरासरी स्थानाच्या दक्षिणेला (समुद्रसपाटीवर).
कर्तरी क्षेत्र (Shear Zone): मध्य भारत व लगतच्या उत्तर द्वीपकल्पीय भारतावर सुमारे २३° उत्तर अक्षांशावर, खालच्या ते वरच्या वातावरणीय स्तरांदरम्यान, उंचीनुसार दक्षिणेकडे कललेले.
पश्चिमी झंझावात (WD): मध्य व वरच्या स्तरातील पश्चिमी वाऱ्यांमध्ये द्रोणीच्या स्वरूपात, ३०° उत्तर अक्षांशाच्या उत्तरेला सुमारे ७०° पूर्व रेखांशावर.
वरच्या स्तरातील चक्राकार वारे: (अ) वायव्य उत्तर प्रदेश व परिसरावर, खालच्या स्तरात; (ब) नैऋत्य राजस्थान व लगतच्या पाकिस्तानवर, खालच्या ते मध्य स्तरात.
उत्तर-दक्षिण द्रोणी: वायव्य राजस्थानपासून गुजरातमार्गे ईशान्य अरबी समुद्रापर्यंत, खालच्या स्तरात.

याचा महाराष्ट्रासाठी अर्थ: आज राज्यावर थेट केंद्रित अशी एकही प्रणाली नाही. २३° अक्षांशावरील कर्तरी क्षेत्र हे विदर्भ व उत्तर महाराष्ट्राच्या सीमेजवळून जाते आणि तेच सध्या विदर्भातील पावसाचे प्रमुख कारण आहे. कोकणातील पाऊस मुख्यतः नैऋत्य वाऱ्यांचा प्रवाह आणि सह्याद्रीचा प्रत्यारोहण (orographic) परिणाम यातून येत आहे — कोणत्याही सागरी प्रणालीतून नव्हे.

३. उपग्रह व वारे विश्लेषण (INSAT-3DS)

INSAT-3DS च्या १४ ऑगस्ट, ०९०० UTC (दु. २.३० वा. IST) च्या उपग्रह पत्रकातील निरीक्षणे:

आवर्त (Vortex): झारखंड व लगतच्या गंगीय पश्चिम बंगालवर, २३.३° उत्तर / ८५.३° पूर्व या बिंदूच्या अर्ध्या अंशाच्या आत, भूभागावर केंद्रित.
या आवर्ताशी संलग्न तीव्र ते अतितीव्र संवहन झारखंड, छत्तीसगड, ओडिशा व किनारी आंध्र प्रदेशावर — किमान ढगमाथा तापमान (CTT) उणे ७० ते उणे ९० अंश सेल्सिअस.
महाराष्ट्रावर: विखुरलेले ते तुटक-तुटक खालच्या/मध्यम स्तरातील ढग, त्यात अंतर्भूत मध्यम ते तीव्र संवहन — किमान CTT उणे ४० ते उणे ७० अंश सेल्सिअस.
गोव्यावर: केवळ विखुरलेले खालच्या/मध्यम स्तरातील ढग — संवहनाची नोंद नाही.
ईशान्य व मध्य-पूर्व अरबी समुद्र, कच्छचे आखात व खंबातचे आखात: केवळ तुरळक दुर्बल ते मध्यम संवहन.

विश्लेषणासाठी महत्त्वाचा मुद्दा: महाराष्ट्रावरील ढगमाथा तापमान उणे ४० ते ७० या पट्ट्यात आहे, उणे ७० ते ९० या पट्ट्यात नाही. ढगमाथा जितका थंड, तितके संवहन खोल आणि पावसाची तीव्रता जास्त — या निकषावर आज राज्यावरील ढगसंरचना ही ढगफुटीसदृश तीव्रतेची नाही. शिवाय ईशान्य अरबी समुद्रावरील संवहन दुर्बल असल्याने कोकणासाठीचा सागरी ओलावा-पुरवठा सध्या जोरदार टप्प्यात नाही. कोकणातील पाऊस सातत्यपूर्ण राहील, पण तो प्रामुख्याने प्रवाह-आधारित आणि घाटकेंद्रित असेल.

४. सात दिवसांचा विभागनिहाय अंदाज (१४ ते २० ऑगस्ट)

विभाग	१४	१५	१६	१७	१८	१९	२०
कोकण व गोवा	व्यापक	व्यापक	व्यापक	व्यापक	व्यापक	व्यापक	व्यापक
मध्य महाराष्ट्र	विखुरलेला	विखुरलेला	विखुरलेला	तुरळक	तुरळक	तुरळक	तुरळक
मराठवाडा	तुरळक	विखुरलेला	तुरळक	तुरळक	तुरळक	तुरळक	तुरळक
विदर्भ	व्यापक	व्यापक	व्यापक	ब.व्यापक	ब.व्यापक	विखुरलेला	विखुरलेला

(IMD परिभाषा — व्यापक: ७६–१००% स्थानकांवर पाऊस; बऱ्यापैकी व्यापक: ५१–७५%; विखुरलेला: २६–५०%; तुरळक: १–२५%)

जोरदार पावसाचे इशारे (तुरळक ठिकाणी):

विभाग	जोरदार पावसाचे दिवस
कोकण व गोवा	१४ आणि १६ ऑगस्ट
मध्य महाराष्ट्र	१४ ते १८ ऑगस्ट
विदर्भ	१४ ते १७ ऑगस्ट
मराठवाडा	एकही इशारा नाही

वादळी वारे व वीज: महाराष्ट्रातील कोणत्याही विभागासाठी आज विजांचा वा वादळी वाऱ्यांचा स्वतंत्र इशारा नाही. गुजरात व सौराष्ट्र-कच्छसाठी मात्र तो आहे.

मच्छीमारांसाठी: आजचा मच्छीमार इशारा फक्त उत्तर बंगालचा उपसागर आणि बांगलादेश, पश्चिम बंगाल व ओडिशा किनारपट्टीसाठी आहे — महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीसाठी नाही. महाराष्ट्राच्या किनाऱ्यावर आज समुद्र खवळण्याचा इशारा IMD ने दिलेला नाही.

टीप: मध्य महाराष्ट्रात वितरण ‘विखुरलेला ते तुरळक’ असूनही १४–१८ ऑगस्ट जोरदार पावसाचा इशारा आहे. हा विरोधाभास नाही — याचा अर्थ पाऊस मोजक्याच ठिकाणी, प्रामुख्याने घाटमाथ्यावर, पण तिथे जोरदार पडेल. महाबळेश्वरची ७ सेंमीची नोंद हेच दाखवते. सपाटीवरील पुणे, सोलापूर, नगर, सांगली या भागांत हा इशारा जमिनीवर उतरेलच असे नाही.

५. तज्ज्ञ विश्लेषण आणि स्रोतांमधील तफावत

या वृत्तासाठी IMD चे १४ ऑगस्टचे पत्रक व INSAT-3DS उपग्रह पत्रक हे प्राथमिक स्रोत आहेत. त्यावर दोन तज्ज्ञांचे स्वतंत्र विश्लेषण उपलब्ध आहे — माणिकराव खुळे (१३ ऑगस्ट) आणि विजय जायभावे (१४ ऑगस्ट). हे तिन्ही स्रोत विदर्भ व कोकणाबाबत एकाच दिशेने जातात, पण मध्य महाराष्ट्र आणि छ. संभाजीनगरबाबत त्यांच्यात थेट मतभेद आहेत. तो मतभेद लपवण्याऐवजी वाचकांसमोर मांडणे हेच प्रामाणिक आहे.

माणिकराव खुळे (Meteorologist Retd., IMD पुणे) — १३ ऑगस्ट

‘यंदाचे १५ ऑगस्ट पावसातच’ या शीर्षकाखालील विश्लेषणात त्यांनी नोंदवले:

१३ ते १७ ऑगस्ट या पाच दिवसांत मुंबईसह संपूर्ण कोकण, विदर्भ, खान्देश तसेच नाशिक, पुणे, सातारा, सांगली, कोल्हापूर व छ. संभाजीनगर अशा २७ जिल्ह्यांत मध्यम ते मुसळधार पावसाची शक्यता.
याच काळात उर्वरित मराठवाडा, अहिल्यानगर व सोलापूर अशा ९ जिल्ह्यांत मात्र केवळ तुरळक ठिकाणी किरकोळ पाऊस.
कारणमीमांसा: मान्सूनचा आस आज फिरोझपूर–मुझफ्फरनगर–बाराबंकी–डेहरी या शहरांवरून, समुद्रसपाटीपासून दीड किमी उंचीपर्यंतच्या हवेच्या जाडीत, वायव्य बंगालच्या उपसागरापर्यंत पोहोचला आहे. त्यासोबत २२° उत्तर अक्षांशावर ३.१ ते ७.६ किमी उंचीवरील कर्तरी क्षेत्र व त्यातून तयार झालेली चक्राकार वाऱ्यांची स्थिती.
उर्वरित ऑगस्टबाबत: उपसागरातील तीव्र कमी दाब क्षेत्रामुळे अरबी समुद्रातील पश्चिमी मान्सूनी वाऱ्यांना बळकटी मिळण्याची शक्यता; ते वारे अधिक दक्षिण-वायव्येकडे सरकल्यास ऑगस्टच्या शेवटच्या आठवड्यात राज्यात पावसाची शक्यता. मात्र “याला जर-तरचे कंगोरे आहेत, पुढील निरीक्षणांतीच ते ठरवता येईल” असा स्पष्ट इशारा त्यांनी स्वतःच दिला आहे.

विजय जायभावे (हवामान अभ्यासक, सिन्नर, जि. नाशिक) — १४ ऑगस्ट

उपसागरातील तीव्र कमी दाब क्षेत्राचा मार्ग उत्तरेकडे असून उत्तर प्रदेश, झारखंड व मध्य प्रदेशात १५–१७ ऑगस्ट या काळात समाधानकारक पाऊस होईल.
१५ व १६ ऑगस्ट रोजी राज्यातही, विशेषतः पूर्व महाराष्ट्रात, त्याचा प्रभाव जाणवेल.
🔵 निळा पट्टा — गोंदिया, भंडारा, गडचिरोली: तीव्र मुसळधार पाऊस.
🔴 लाल पट्टा — अमरावती, वर्धा, यवतमाळ, चंद्रपूर, गडचिरोली, नागपूर: मध्यम ते काही भागात जोरदार.
🟡 पिवळा पट्टा — बुलढाणा, अकोला, वाशिम, नांदेड, हिंगोली, पूर्व जालना: काही ठिकाणी मध्यम. तसेच धुळे, जळगाव, नंदुरबार काही भागांत आणि संपूर्ण कोकण विभागात पाऊस.
⚫ काळा पट्टा — नाशिक, अहिल्यानगर, संभाजीनगर, पुणे, बीड, परभणी, लातूर, धाराशिव, सोलापूर, सांगली, सातारा, कोल्हापूर: हलका, मध्यम, किरकोळ पाऊस.
पुढील टप्पा: पुढील कमी दाब क्षेत्र २२–२३ ऑगस्टनंतर पुन्हा सक्रिय होईल; त्यानंतर २५–२६ ऑगस्टपासून विदर्भ, पूर्व व उत्तर मराठवाडा तसेच जळगाव, अकोला, नंदुरबार भागांतही पाऊस.

तिन्ही स्रोतांची जिल्हानिहाय तुलना

जिल्हा / पट्टा	IMD (विभागस्तर, १४–२० ऑग.)	माणिकराव खुळे (१३–१७ ऑग.)	विजय जायभावे (१५–१६ ऑग.)	स्थिती
मुंबई व संपूर्ण कोकण	व्यापक, सातही दिवस; जोरदार १४ व १६	मध्यम ते मुसळधार	पाऊस (पिवळा)	एकमत
गोंदिया, भंडारा, गडचिरोली	व्यापक; जोरदार १४–१७	मुसळधार	तीव्र मुसळधार (निळा)	एकमत — सर्वाधिक तीव्र
नागपूर, अमरावती, वर्धा, यवतमाळ, चंद्रपूर	व्यापक; जोरदार १४–१७	मुसळधार	मध्यम ते जोरदार (लाल)	एकमत
बुलढाणा, अकोला, वाशिम	व्यापक; जोरदार १४–१७	मुसळधार	काही ठिकाणी मध्यम (पिवळा)	किरकोळ तफावत
धुळे, जळगाव, नंदुरबार	विखुरलेला → तुरळक	मुसळधार	काही भागांत (पिवळा)	तफावत
नांदेड, हिंगोली, पूर्व जालना	तुरळक; जोरदार इशारा नाही	किरकोळ	काही ठिकाणी मध्यम (पिवळा)	जायभावे अधिक
नाशिक, पुणे, सातारा, सांगली, कोल्हापूर	विखुरलेला → तुरळक; घाटावर तुरळक ठिकाणी जोरदार १४–१८	मुसळधार	हलका/किरकोळ (काळा)	थेट मतभेद
छ. संभाजीनगर	तुरळक; जोरदार इशारा नाही	मुसळधार	हलका/किरकोळ (काळा)	थेट मतभेद
बीड, परभणी, लातूर, धाराशिव	तुरळक	किरकोळ	हलका/किरकोळ (काळा)	एकमत
अहिल्यानगर, सोलापूर	तुरळक	किरकोळ	हलका/किरकोळ (काळा)	एकमत

मतभेदाचा अर्थ काय?

सर्वात मोठा मतभेद सहा जिल्ह्यांवर आहे — नाशिक, पुणे, सातारा, सांगली, कोल्हापूर आणि छ. संभाजीनगर. खुळे यांनी हे सहाही जिल्हे ‘मध्यम ते मुसळधार’ गटात ठेवले आहेत; जायभावे यांनी तेच सहा जिल्हे ‘हलका, मध्यम, किरकोळ’ या काळ्या पट्ट्यात टाकले आहेत. IMD चे विभागस्तरीय पत्रक या दोहोंपैकी जायभावे यांच्या बाजूला अधिक झुकते — मध्य महाराष्ट्रासाठी वितरण विखुरलेला ते तुरळक, आणि मराठवाड्यासाठी जोरदार पावसाचा एकही इशारा नाही.

हा मतभेद चूक नाही, तर पद्धतीचा फरक आहे. खुळे यांचे विश्लेषण १३ ऑगस्टचे असून ते २२° अक्षांशावरील कर्तरी क्षेत्र व त्यातील चक्राकार वारे या रचनेवर आधारित आहे; ती रचना पश्चिम-पूर्व पट्ट्यातील अनेक जिल्ह्यांना पाऊस देते. जायभावे यांचे विश्लेषण १४ ऑगस्टचे असून ते उपसागरातील प्रणालीच्या मार्गावर व त्यामुळे पूर्व महाराष्ट्राकडे केंद्रित होणाऱ्या ओलाव्यावर भर देते. दोघांमध्ये एका दिवसाचे अंतर आहे आणि त्या एका दिवसात IMD ने प्रणाली क्षीण होत असल्याचे जाहीर केले आहे. मध्यंतरीच्या या माहितीचा फायदा जायभावे यांच्या अंदाजाला मिळाला आहे.

शेतकऱ्यांसाठी व्यवहार्य निष्कर्ष: ज्या सहा जिल्ह्यांवर मतभेद आहे, तिथे तिन्हींपैकी दोन स्रोत कमी पावसाकडे झुकतात. त्यामुळे या जिल्ह्यांतील शेतकऱ्यांनी मोठ्या पावसाच्या अपेक्षेवर नव्हे, तर प्रत्यक्ष जमिनीतील ओलाव्यावर निर्णय घ्यावेत. घाटमाथ्यालगतच्या तालुक्यांत मात्र जोरदार सरींची शक्यता कायम आहे.

उर्वरित ऑगस्टबाबत दोघांचे एकमत: खुळे (‘शेवटचा आठवडा’, जर-तरसह) आणि जायभावे (‘२२–२३ नंतर पुढील कमी दाब, २५–२६ पासून पाऊस’) हे दोघेही ऑगस्टअखेरीस पावसाचा पुन्हा एक टप्पा येण्याकडे निर्देश करतात. जायभावे यांनी विदर्भ, पूर्व व उत्तर मराठवाड्याचे नाव घेतले आहे — म्हणजे आजच्या तुटीच्या पट्ट्याला दिलासा. मात्र IMD चा अधिकृत अंदाज २० ऑगस्टपर्यंतच असल्याने या टप्प्याला प्राथमिक दस्तऐवजाचा आधार अद्याप नाही. हा अंदाज विश्वासार्ह कालमर्यादेच्या पलीकडचा आहे; त्यावर पेरणी वा गुंतवणुकीचे निर्णय घेऊ नयेत.

दुय्यम माध्यमांतील त्रुटी

‘२७ जिल्हे’ या आकड्याचा प्रवास. एका राष्ट्रीय संकेतस्थळावरील १४ ऑगस्टच्या वृत्तात शीर्षकात “२७ जिल्ह्यांना इशारा” तर मजकुरात “१८ जिल्ह्यांना पिवळा इशारा” असे परस्परविरोधी आकडे आहेत. शिवाय त्यातील जिल्ह्यांची यादी — मुंबई, संपूर्ण कोकण, विदर्भ, खान्देश, नाशिक, पुणे, सातारा, सांगली, कोल्हापूर, छ. संभाजीनगर — आणि “एकमेकांविरुद्ध वाहणारे वारे” असलेल्या जिल्ह्यांची यादी, ही दोन्ही खुळे यांच्या १३ ऑगस्टच्या विश्लेषणाशी तंतोतंत जुळतात. म्हणजे हा IMD चा इशारा नसून खुळे यांचे विश्लेषण आहे, जे संदर्भाशिवाय पुढे गेले.

‘प्रणाली तीव्र झाली’ या विधानाची उत्पत्ती. त्याच वृत्तात “कमी दाबाचे क्षेत्र अधिक तीव्र झाले” असे म्हटले आहे. खुळे यांनी प्रत्यक्षात असे म्हटले नाही — त्यांचे विधान होते की उपसागरातील तीव्र कमी दाब क्षेत्रामुळे अरबी समुद्रातील पश्चिमी वाऱ्यांना बळकटी मिळू शकते. मूळ प्रणाली तीव्र होत असल्याचा दावा त्यात नाही. IMD चे पत्रक तर ती प्रणाली क्षीण होत असल्याचे स्पष्टपणे सांगते. मूळ विधानाचे भाषांतर करताना अर्थ बदलल्याचे हे उदाहरण आहे.

‘एल निनो’ चा उल्लेख. सदर वृत्तात “एल निनो स्थिती असूनही” असा उल्लेख आहे, पण त्याला स्रोत दिलेला नाही. सध्याच्या ENSO स्थितीबाबतचे विधान NOAA-CPC च्या अद्ययावत अहवालातूनच घेतले पाहिजे.

मान्सूनच्या आसाची बदललेली स्थिती

८ ऑगस्ट रोजीच्या एका विश्लेषणात (विन्सन कुरियन, बिझनेसलाइन) मान्सूनचा आस पूर्णपणे भूभागावर सरकल्याने आणि बंगालच्या उपसागरापासून दूर गेल्याने ओलाव्याचा साठा घटल्याचे नमूद होते. गेल्या सहा दिवसांत ही स्थिती बदलली — उपसागरात प्रणाली तयार होऊन ती १३–१४ ऑगस्टपर्यंत भूभागावर आली. खुळे यांच्या १३ ऑगस्टच्या नोंदीनुसार आस पुन्हा वायव्य उपसागरापर्यंत पोहोचला आहे. आजच्या IMD पत्रकानुसार आसाचे पश्चिम टोक सरासरीच्या उत्तरेला तर पूर्व टोक दक्षिणेला आहे. ही रचना पूर्व व मध्य भारताला अनुकूल आणि महाराष्ट्रातील सपाटीच्या भागांना प्रतिकूल आहे — आजच्या पावसाच्या वितरणात नेमके तेच दिसते.

हंगामी संदर्भ: राज्यातील सरासरी आकडे या असमानतेवर पडदा टाकतात. कोकणात सात दिवस व्यापक पाऊस आणि मराठवाड्याच्या मोठ्या भागात सात दिवस तुरळक पाऊस, हे दोन्ही एकाच ‘राज्यात पाऊस सक्रिय’ या वाक्यात बसवले जातात. शेतीच्या दृष्टीने या दोन परिस्थिती परस्परविरुद्ध आहेत.

६. विभागनिहाय शेतकरी सल्ला

कोकण (अधिक्यातील पट्टा)

सात दिवस सलग व्यापक पाऊस अपेक्षित असल्याने पाणी साचणे हा प्रमुख धोका आहे.

भात, नागली, हळद, भुईमूग, भाजीपाला व फळबागांतील साचलेले पाणी तातडीने बाहेर काढा. बांधावरील निचरा नाल्या मोकळ्या ठेवा.
खतांची मात्रा व फवारणी पुढे ढकला. सतत पावसात दिलेले खत वाहून जाते आणि फवारणीचा परिणाम शून्य होतो.
केळी, पपई व नवीन फळझाडांना आधार (काठी/बांधणी) द्या.
काढणीयोग्य भाजीपाला शक्य तिथे काढून कोरड्या, सुरक्षित जागी ठेवा.
१४ व १६ ऑगस्ट या दोन दिवशी तुरळक ठिकाणी जोरदार पावसाचा इशारा आहे — या दिवशी शेतातील कामे टाळा.

मध्य महाराष्ट्र (घाट विरुद्ध सपाटी — दोन वेगळ्या परिस्थिती)

घाटमाथा (सातारा, कोल्हापूर, पुणे जिल्ह्यांचा पश्चिम भाग):

भात, नागली व भाजीपाला क्षेत्रातील अतिरिक्त पाणी काढून टाका.
आंतरमशागत, खत मात्रा व पीक संरक्षण उपाय जमिनीची स्थिती सुधारेपर्यंत पुढे ढकला.

नाशिक, पुणे, सातारा, सांगली, कोल्हापूर — मतभेदाचे जिल्हे:

या पाच जिल्ह्यांबाबत खुळे ‘मुसळधार’ तर जायभावे ‘हलका/किरकोळ’ असे परस्परविरोधी अंदाज देतात. IMD चे विभागस्तरीय वितरण विखुरलेला ते तुरळक आहे.
अशा वेळी कमी पावसाची शक्यता गृहीत धरून नियोजन करणे सुरक्षित ठरते — पाऊस आला तर नुकसान नाही, पण तो आला नाही आणि नियोजन मोठ्या पावसावर केले असेल तर पीक धोक्यात येते.
घाटालगतच्या तालुक्यांत निचऱ्याची तयारी, तर सपाटीवर संरक्षक सिंचनाची तयारी — दोन्ही एकाच जिल्ह्यात आवश्यक आहे.

सपाटीचा भाग (सोलापूर, अहिल्यानगर, सांगली, पूर्व पुणे):

वितरण १७ ऑगस्टपासून ‘तुरळक’ श्रेणीत घसरत आहे. जोरदार पावसाचा इशारा असला तरी तो घाटापुरता मर्यादित राहण्याची शक्यता आहे. खुळे व जायभावे दोघांनीही अहिल्यानगर व सोलापूर किरकोळ पावसाच्या गटात ठेवले आहेत.
पेरणी वा दुबार पेरणीचा निर्णय अंदाजाच्या तारखेवर नव्हे, तर प्रत्यक्ष जमिनीतील ओलाव्यावर घ्या. शेतात जाऊन ओलावा तपासा; कागदावरील इशारा पुरेसा नाही.
फळबागा व उभ्या पिकांसाठी संरक्षक सिंचनाचे नियोजन तयार ठेवा.

मराठवाडा (तुटीतील पट्टा — सर्वाधिक जोखीम)

सात दिवसांत जोरदार पावसाचा एकही इशारा नाही आणि सहा दिवस ‘तुरळक’ श्रेणी. गेल्या २४ तासांत विभागातून ७ सेंमीवरील एकही नोंद नाही.

नांदेड, हिंगोली, पूर्व जालना — जायभावे यांनी हा पट्टा पिवळ्या गटात ठेवून १५–१६ ऑगस्ट रोजी काही ठिकाणी मध्यम पावसाची शक्यता वर्तवली आहे. IMD चा विभागस्तरीय अंदाज मात्र ‘तुरळक’ आहे. या भागातील शेतकऱ्यांनी दोन्ही शक्यता गृहीत धरून — म्हणजे पाऊस आल्यास साठवण आणि न आल्यास सिंचन — तयारी ठेवावी.

छ. संभाजीनगर — याच जिल्ह्यावर सर्वाधिक मतभेद आहे. खुळे यांनी तो मुसळधार गटात, तर जायभावे यांनी किरकोळ गटात ठेवला आहे; IMD चा मराठवाड्यासाठी जोरदार पावसाचा इशारा नाही. तीनपैकी दोन स्रोत कमी पावसाकडे झुकतात.

बीड, परभणी, लातूर, धाराशिव — तिन्ही स्रोतांचे एकमत: किरकोळ पाऊस. हा विभागातील सर्वाधिक जोखमीचा पट्टा आहे.

माध्यमांतील ‘राज्यात जोरदार पाऊस’ या मथळ्यांवर विसंबून राहू नका. IMD चे विभागनिहाय पत्रक मराठवाड्यासाठी वेगळे चित्र दाखवते.
उपलब्ध पाण्याचा काटेकोर वापर करा. सोयाबीन, कापूस, तूर या पिकांना फुलोरा/शेंगा भरण्याच्या अवस्थेत असल्यास संरक्षक सिंचनाला प्राधान्य द्या.
ठिबक/तुषार संचाची कार्यक्षमता आजच तपासा. आठवडाभर उघडीप गृहीत धरून नियोजन करा.
आच्छादन (मल्चिंग) आणि आंतरमशागतीने बाष्पीभवन कमी करा.
१५ ऑगस्टच्या ‘विखुरलेला’ श्रेणीच्या दिवशी काही भागांत पाऊस पडू शकतो; तो साठवण्याची व्यवस्था तयार ठेवा.
जायभावे यांच्या मते २५–२६ ऑगस्टपासून पूर्व व उत्तर मराठवाड्यात पाऊस येऊ शकतो. हा अंदाज दहा दिवसांपुढचा असल्याने त्यावर आजचे निर्णय अवलंबून ठेवू नयेत; मात्र तो टप्पा नजरेत ठेवावा.

विदर्भ (सध्या अधिक्यात, पण जोर ओसरणार)

सर्वाधिक तीव्रतेचा पट्टा — गोंदिया, भंडारा, गडचिरोली. तिन्ही स्रोत या तीन जिल्ह्यांवर एकमत आहेत; जायभावे यांनी येथे १५–१६ ऑगस्ट रोजी तीव्र मुसळधार पावसाची शक्यता वर्तवली आहे आणि IMD चा जोरदार पावसाचा इशारा १४–१७ ऑगस्टपर्यंत आहे. या जिल्ह्यांतील शेतकऱ्यांनी निचऱ्याची कामे आजच पूर्ण करावीत, १५–१६ ऑगस्ट रोजी शेतातील कामे व फवारणी पूर्णपणे टाळावी, आणि सखल भागांतील भात खाचरांत आपत्कालीन निचरा मार्ग मोकळे ठेवावेत. नागपूर, अमरावती, वर्धा, यवतमाळ, चंद्रपूर या जिल्ह्यांतही मध्यम ते जोरदार सरींची शक्यता आहे.

१४ ते १७ ऑगस्ट या चार दिवसांत जोरदार पावसाचा इशारा असल्याने, आधीच पेरलेल्या सोयाबीन, कापूस, तूर, ज्वारी, मका, भात, भाजीपाला रोपवाटिका व फळबागांतील अतिरिक्त पाणी काढून टाका.
खत मात्रा व फवारणी १७ ऑगस्टनंतर, जमीन वापशावर आल्यावरच घ्या.
१९–२० ऑगस्टपासून वितरण ‘विखुरलेला’ श्रेणीत घसरणार आहे — म्हणजे उघडीपीची शक्यता. मशागतीची व फवारणीची कामे या टप्प्यासाठी नियोजित करा.
कापसातील बोंडअळी व सोयाबीनवरील किडींसाठी सततच्या ओलसर हवामानात सर्वेक्षण वाढवा; फवारणी मात्र कोरड्या खिडकीतच करा.

पशुधन व मत्स्यव्यवसाय (सर्व विभागांसाठी)

जोरदार पावसाच्या काळात जनावरे गोठ्यात ठेवा आणि संतुलित आहार द्या.
चारा व पशुखाद्य कोरड्या, सुरक्षित जागी साठवा.
तलावांभोवती जाळी लावून अतिरिक्त पाणी बाहेर काढण्याची व्यवस्था करा, म्हणजे पाणी ओसंडल्यास मासे वाहून जाणार नाहीत.

स्रोत: भारतीय हवामान विभाग, पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय — प्रसिद्धिपत्रक, १४ ऑगस्ट २०२६, वेळ १३१० IST (अनुबंध I, II व III सह); INSAT-3DS उपग्रह पत्रक, १४ ऑगस्ट २०२६, ०९०० UTC; माणिकराव खुळे, Meteorologist (Retd.), IMD पुणे — विश्लेषण, १३ ऑगस्ट २०२६; विजय जायभावे, हवामान अभ्यासक, सिन्नर, जि. नाशिक — जिल्हानिहाय अंदाज व नकाशा, १४ ऑगस्ट २०२६.

कोकणात सलग सात दिवस ‘व्यापक’, मराठवाड्यात मात्र ‘तुरळक’ — IMD च्या १४ ऑगस्टच्या अंदाजातील राज्यातील दरी